29.08.2007
Sürdürülebilir Tarım ve Hayvancılık
Nasıl Yapılır?
Son aylarlarda (Temmuz-Ağustos 2007) Türkiye’ nin çeşitli
bölgelerinde denetimler yaptım, üreticilerle uzun uzun bilgi
alış verinde bulundum.
Her sene denetimlerde “Eğer yılın en kurak zamanında, bahçenizi
sulamanız gerekirse ve su kaynaklarınız kurumuşsa ne yaparsınız?
Bunun için önlem aldınız mı?” diye sorardım.
Üreticiler de genel olarak: “öyle bir şey olmaz” ya da “o zaman
şuradan su getiririz” diye alternatif bir su kaynağından taşıma
yapacaklarından bahsederlerdi.
“Orası da kurursa ya da tarımsal sulama için izin verilmeyecek
kadar suyu azalırsa ne yaparsınız” diye sorduğumda ise artık
biraz da kızarak “olmaz öyle şey” derlerdi.
Ben de daha fazla üstelemez ancak böyle bir şeyin olabileceğini,
sürdürülebilir tarım yapabilmek için riskleri tanımlayıp
gerçekleşme ihtimalinin kuvvetine göre önlemler almamız
gerektiğini, mesela bir su deposu bulundurmamızın faydalı
olacağını anlatırdım.
Üreticiler ise içlerinden “buranın suyu biter mi bu ne
saçmalıyor yahu?” diye geçirirler ve beni pek ciddiye
almazlardı.
Aynı soruları bu sene de sordum.
Gelin görün ki üreticiler bu sene aynı aymazlıkla cevap
vermiyorlar. Hepsi kuraklık ile ilgili çok dertliler ve
korkuyorlar. Alternatif su kaynakları arıyorlar, eskiden su
biterse kullanmayı düşündükleri su kaynakları da tükenmiş ve
çaresizler. Aralarında toplanıp “neler yapabiliriz?” diye
düşünüp tartışıyorlar. Çoğu bölgelerde köy köy birleşerek gölet
yapma, damlama sulama projeleri uygulama faaliyetleri başlamış.
İşte sürdürülebilirlik kavramını böyle zamanlarda anlıyoruz.
Pekiyi sürdürülebilirlik nedir?
Sürdürülebilir tarım neyi ifade eder?
Sürdürülebilir tarım; adı üzerinde tarımın sürdürülebilir
olması, yani zaman içerisinde tarım yapılan arazi, tarımı yapan
kişiler ve diğer girdilerin biteviye tarım yapabilmelerini
sağlayan tarımsal üretim yöntemlerinin bütünüdür.
Organik ve iyi tarım da sürdürülebilir tarım yöntemlerini
içerir. İstenirse konvansiyonel tarım da sürdürülebilir tarım
kuralları içerisinde yapılabilir. Zaten de yapılmak zorundadır.
- Eğer bahçenizi yanlış sürüyorsanız, erozyona karşı önlem
almıyorsanız zamanla toprak bozulur ya da kaybolur.
- Eğer bahçenizdeki su kaynaklarını doğru ölçmemiş, zaman
içerisinde çıkabilecek sorunlara karşı neler yapabileceğinizi
planlamamışsanız, sulama suyunuz tükenebilir ve üretim
yapamayabilirsiniz.
- Hayvansal üretim yaparken ahırınızı yanlış planlamışsanız
hayvan refahı ve karlılık konularında sıkıntı yaşarsınız.
Zamanla işe devam edemezsiniz.
- Balık çiftliğinizde alabalık üretirken zaman içerisinde su
kaynağınızın ısısı 25 derece olur ise üretim yapmanız çok
zorlaşır hatta imkânsızlaşabilir.
İşte tüm bunlar önceden tahmin edilmeli, ciddiyet derecesi
planlanmalı ve gerçekleşmiş olanlara düzeltici, gerçekleşme
ihtimali olan risklere karşı önleyici faaliyetler planlamak
zorundayız. Bunun için “Risk analizi” yapmamız gerekiyor.
Risk Analizi, risk değerlendirme
nedir? Nasıl yapılır?
Aslında bu konuyu, HACCP kuralları ile açıklamak çok kolay
olacak sanırım. HACCP her ne kadar gıda üretimine dair bir
kontrol sistemi olarak görünse de, tarımda hayvancılıkta ve
hatta yaşamın her alanında kullanılabilecek bir kontrol yöntemi
içerir. Buna göre HACCP kuralları çerçevesinde tarımımızı şöyle
sürdürülebilir hale getiririz:
1- Bir kâğıt alıp, tarımsal üretiminizde başınıza gelebilecek
bütün riskleri, tehlikeleri yazınız. Bu aşamada hiçbir sınırlama
düşünmeden aklınıza gelen her türlü tehlikeyi yazmalısınız.
2- Daha sonra bu yazdıklarınızı tasnif etmelisiniz. Örneğin
“ekonomik riskler”, “su ve sulama ile ilgili riskler”, “erozyon
ve toprak riskleri”, “bitki sağlığı riskleri”, hayvan sağlığı
riskleri” gibi. Tasnif ettiğiniz risk gruplarınız altına daha
önce bulmuş olduğunuz tüm riskleri yerleştiriniz.
3- Daha sonraki adım kritik limitlerin belirlenmesidir. Kritik
limit, olası risklerin kontrol altında olduğu ve limit
aşıldığında risklerin gerçekleşme ihtimalinin yüksek olduğu
noktadır.
4- Bu limitler sayısal verilere dönüştürülüp, toleransları ile
birlikte değerlendirilmelidir. Bunu yapmak için şöyle bir tablo
oluşturabiliriz:
A- Önce risk seviyeleri için sayısal seviyeler belirleyelim:
Risk seviyesi
4= Çok riskli
3= Orta riskli
2= Az riskli
1= Risksiz
B- Şimdi de bu risklerin frekansını (ortaya çıkma olasılığı)
belirleyelim:
Frekans
4= Yılda birden çok defa gerçekleşebilir
3= Yılda bir defa gerçekleşebilir
2= 5-10 yılda bir defa gerçekleşebilir
1= 40 yılda bir defa gerçekleşebilir
C- Buna göre tablomuzu oluştururuz. Risk seviyesi ile
frekansı çarpacağız.
Tablonun değer kısmı risk çarpı frekanstır. Önlem alınıp
alınmayacağına ise şöyle karar verebiliriz. Örneğin en yüksek
değer (4 x 4 = 16) 16 olduğuna göre % 50 risk 8 demektir. Buna
göre değerimiz 8’ in üzerinde olursa önlem alırız diyebiliriz.
Örnek birkaç madde:
| Riskin Adı
|
Risk seviyesi |
Frekans |
Değer |
Önlem alınacak mı? |
| Su ve Sulama ile
İlgili Riskler |
|
|
|
|
| Su bitmesi
|
4 |
3 |
12 |
EVET |
| Suyun kirlenmesi veya
kullanılamaz hale gelmesi |
4 |
2 |
8 |
EVET |
| Sulama sisteminin
bozulması |
3 |
4 |
12 |
EVET |
| |
|
|
|
|
| Erozyon ve Toprak
Riskleri |
|
|
|
|
| Rüzgâr erozyonu
sonucu toprağın verimli kısmının kaybedilmesi |
2 |
3 |
6 |
HAYIR |
| Su erozyonu sonucu
toprağın verimli kısmının kaybedilmesi |
3 |
4 |
12 |
EVET |
| Toprağın tuzlanıp
bitkisel üretim yapılamaması |
4 |
2 |
8 |
EVET |
D- Son olarak yapacağımız husus, “önlem alınacak mı?” Sorusuna
“EVET” cevabı aldığımız kontrol noktaları için faaliyet
başlatmamız. Bunu başlatmak için her konu için ayrı bir sayfa
alıp başlık olarak ilgili konuyu yazalım ve 5 N 1 K sorularını
bu olaya uygulayıp cevaplandıralım.
Örneğin:
Su bitmesi
1- Ne:
Bizim üretimimiz için su bitmesi nedir?
Örnek: Biz bahçemizde erik üretiyoruz. Her yıl bize xxx
miktar su gerekiyor. Bu amaçla metrekareye yılda xxx kg yağış
düşmesi, en fazla buharlaşmanın yılda xxx kg olması gerekiyor.
Eğer ağaçlara su yetmez ise (ki genelde xx ve xx aylarında
sulama gerekiyor) asgari xxx ton ve azami xxx ton sulama suyu
ihtiyacımız olur. Bu suyu normalde xx kaynağımızdan
karşılıyoruz. Bizim için su bitmesi, bu kaynağın kurumasıdır.
2- Neden:
Bizim üretimimiz için su neden biter?
Örnek: Bahçemizdeki xx su kaynağı xx sebeplerden
bitebilir, kuruyabilir.
3- Nerede:
Bizim üretimimiz için suyun nerede bitmesi sorundur?
Örnek: Bahçemizin xx bölgesi (veya xx parselimiz) bu
susuzluktan xx ton verim kaybı düzeyinde etkilenir.
Buna göre ne kadar (biz örneklerde ne sorusu içerisinde ne
kadarı cevaplamıştık) nasıl, kim gibi soruları cevaplarız.
Tüm bu analizi yaptıktan sonra çözüm önerilerimizi yazarız.
Bunun için kendi önerilerimizin yanında bu dokümanı gösterip
uzman önerisi almak çok faydalı olacaktır.
Sonuç olarak öneriler ortaya çıkacaktır. Bu faaliyetleri
gerçekleştirmek için bize 2 şey gerekir: a) Para b) Zaman
Yani son olarak ne zaman neyi hangi kaynak (para) ile
yapacağımızı planlarız.
İşte artık elimizde sorunun nasıl çözüleceği hakkında sağlam bir
çalışma oluştu.
* * *
Umarım anlatabilmişimdir, umarım faydalı
olmuştur.
Eğer tarımsal üretimimizde doğru risk analizleri yapabilir ve
çıkan sonuçlara göre etkin faaliyetler geliştirebilirsek,
tarımsal üretimde sürdürülebilirliği gerçekleştirebiliriz.
En azından çevresel ve ekonomik tehlikelere karşı elimizden
gelenin en iyisini yapmış, en iyi planlama ile kendimizi
garantiye almış oluruz.
Hakan Ozan Erzincanlı
Ziraat Yüksek Mühendisi
www.tarimsal.com
